काठीगावची होळी, संदीप राक्षे

अनुभूती अद्भुत संस्कृती दर्शनाची, परंपरा काठीगावच्या होळीची:-  संदीप राक्षे ✍🏻

महू, सावर, पळस
आंब्याला पण मोहर.
मोरखी, बुधा, बावा
पारंपारिकतेचा बहर.
काठीगावची होळी पेटते
असतो पहाटेचा प्रहर..

महाराष्ट्र म्हटलं की अनेक परंपरांच माहेरघर, दिवाळी पासून ते गणेशोत्सवापर्य॔तचे सर्व सणवार अति उत्साहात साजरे होत असतात यातूनच बंधूता एकता निर्माण करण्याचे मोठे सामाजिक कार्य केले जाते. प्रत्येक सण हा सामाजिकतेचे प्रतिक आहे. असाच एक सण सातपुडा पर्वत रांगेत मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो तो म्हणजे होळी, भारतातच या उत्सवाची महती, किर्ती नव्हे तर जगभरात महती आहे. मी फक्त या काठी गावच्या होळी संबंधी ऐकून होतो, पेपर मधे वाचलेले होते. साक्षात पहाण्याचा कधीच योग आला नाही. मनात दरवर्षी प्रचंड इच्छा निर्माण व्हायची, या वर्षी जावूयात, तयारी व्हायची, पण काही ना काही दुसरेच काम निघायचे अन जाणे रद्द व्हायचे. आज नुकताच आश्रमशाळेत फेरफटका मारून नुकताच घरी आलो होतो. तितक्यात आमचे परम मित्र विनोदभाऊ चौधरी यांचा ८/३/२०२० रोजी फोन आला. त्यांनी पहिलेच विचारले उदया कुठे फिरस्तीची योजना तर नाही ना? मी नाही म्हणालो. मग ते म्हणाले जळगाव जिल्हा प्रादेशिक वाहतूक विभागाचे प्रमुख विलासराव चौधरी साहेबांनी काठीगाव, नंदुरबार येथील होळी पहायला जाण्यासाठीचे दि. ९/३/२०२० रोजी योजिले आहे. त्या मधे मी स्वःता साहेब, मालेगाव जिल्हा प्रादेशिक विभागाचे प्रमुख अतुल सुर्यवंशी साहेब, नंदुरबार जिल्हा प्रादेशिक वाहतूक विभाग प्रमुख नितीनजी सुर्यवंशी साहेब, बापूसाहेब चौरै साहेब, उदयोजक अमितजी गायकवाड, गोरे साहेब इतके जण आहोत तुम्ही येणार का? मी कसलाच न विचार करता लगेच होकार दिला. विनोद भाऊंनी सांगितले उदया दहा वाजेपर्यंत नाशिकला पोहचून जा मी नाशिकलाच आहे.
पहाटेच उठलो अन दहा वाजेपर्यंत नाशिकला पोहचलो. तेथून आम्ही सहा जण सटाणा, साक्री मार्गे नंदुरबारला सात वाजता पोहचलो. नंदुरबार येथे चहा पाणी झाला तेथून आम्ही धडगावच्या रस्त्याला लागलो. जाताना गावा गावातील होळ्या पेटल्या होत्या, संपूर्ण गावकरी गावच्या वेशीवर जमून एकत्रित होळीचा आनंद घेत होते. लहान मुल डफडी वाजवून सणांचा आनंद लुटत होती. आकाशातून पांढरा शुभ्र चांदोमामा पण होळी उत्सवाचा आनंद घेत होता. त्याच्या दयेने अंधारावर मात होऊन दूरदुरचे अगदी स्पष्ट दिसत होते. कारण पौर्णिमेचा तो चांदवा होता. खरतर चंद्र हा कल्पना शक्तीचा कारक ग्रह आहे त्यामुळे सहजच जगदिश खेबुडकरांनी लिहीलेल्या काही ओळी आठवल्या.

उगवला चंद्र पुनवेचा, मम हृदयी दरिया उसळला प्रीतिचा!
दाही दिशा कशा खुलल्या, वनीवनी कुमुदिनी फुलल्या,
नववधु अधिर मनी जाहल्या, प्रणयरस हा चहुकडे वितळला स्वर्गीचा!!

चंद्रोदयानंतर सारा निसर्गच आनंदमय होतो, आणि प्रणयरसाने भारला जातो त्यात अनेक झाडं, फुल, वेली मोहरून जातात तर प्रत्येक माणसाच्या हदयात प्रेमरसाच्या अनेक लाटां उसळू लागतात. असे काही वातावरण आकाशातील त्या चंद्राकडे पाहून झाले होते, कधी कधी ढगांच्या आड तर कधी कधी डोंगराच्या आड लपून जायचा, असा हा पाठ शिवणीचा खेळ खेळत आमचा प्रवास सुरू होता. आता आमची गाडी सातपुडा डोंगराच्या पायथ्याशी आली होती. पुढे खूप मोठा घाट मार्ग चढून आम्हाला पुढे जायचे होते. विरळ झाडीतला सातपुडा पर्वत संपूर्णता उजाड दिसत होता. चंद्राच्या उजेडात पांढरा धक्क दिसत होता. अशातच हातात धारदार हत्यार घेऊन दहा बारा जण रंगीबेरंगी कपडे परिधान करून, चेह-यावर चित्र विचित्र रंगवलेले, काहीनीं चेह-यावर मुखवटे बसवलेले होते. गाडीला आडवे झाले अन मनातल्या भितीने कहरच केला. अचानक गाडी पुढे आलेली ही तरूण मुले काहीतरी मागत होती पण लक्षात येईना. ते नुसते फाग दो, फाग दो म्हणायची इतक्यात चौधरी साहेबांनी खिशातले दहा रू काढले अन त्यांना दिले. दहा रू मिळाले अन ती आदिवासी मुल गाडी पासून दूर गेली. पुढे गेल्यावर चौधरी साहेबांनी सांगितले की हे होळीच्या सणाला पैसे मागतात त्याला फाग म्हणतात. मला जरा हे चमत्कारिक वाटले, पण प्रथा आहे हे कळल्यावर बरं वाटलं, मग आम्ही सर्वानींच सुट्टे दहा दहा रू काढले अन जो गाडीला आडवा येईल त्याला दहा रू देत गेलो. संपूर्ण पर्वत रांगेतून ढोलाचे आवाज आता घुमत होते भयाण शांततेला छेद देत होते. रात्री अकरा वाजता आम्ही धडगाव सरकारी गेस्ट हाऊसला पोहचलो तिथे आमची जेवणाची व राहण्याची सोय केलेली होती. संपूर्ण अधिकारी वर्ग सोबत असल्याने, मनसोक्त सरकारी पाहुणचार घेतला. जेवणाचा बेत मस्त आदिवासी पद्धतीने केल्या मुळे एक वेगळीच चव चाखायला मिळाली. विलासराव चौधरी साहेबांनी आमची सर्व अधिकारी वर्गाशी ओळख करून दिली अन तेथून आम्ही काठीगावाकडे निघालो. धडगावहून पुढे काठीगाव ४० किलोमीटर होते. आमच्या गाडीच्या पुढे प्रादेशिक वाहतूक विभागाची पिवळ्या दिव्याची गाडी होती, आमची गाडी मधोमध आमच्या मागे अजून स्कॉर्पिओ त्यामुळे आमचा रूबाब तर डबल वाढला होता. आपणही कुणीतरी मोठी आसामी आहोत असा मनातल्या मनात भास करून घेत सरकारी थाटात प्रवास सुरू होता. आता दोन किलोमीटर काठीगाव राहिले होते, तिथून पुढे मोठ्या गाड्यांना प्रवेश निषिध्द होता. पण आमच्या पुढे दिव्याची गाडी असल्याने आम्ही थेट काठीगावात पोहचलो. मंगळुरी व जुन्या कौलारूंची घर मस्त लाईटिंग लावून सजवलेली होती. घरात मात्र कोणीच नव्हतं सारे जण होळी उत्सवात मग्न होते. गाडया एका घराच्या समोर उभ्या केल्या अन आम्ही पण पायी उतरून चालू लागलो. असंख्य आदिवासी बंधू समुहाने सजून धजून होळीच्या ठिकाणी निघाले होते. आजूबाजूला गळ्यातल्या रंगीबेरंगी माळा, पोत, डोरले, कुडक्या पिपाण्यांची दुकानं सजली होती. अनेक दुकानांवर झुंबड उडालेली होती. जिलेबीच्या परातीच्या पराती खाली होत होत्या, पिपांण्याच्या आवाजाने तर कानठाळ्या बसत होत्या, अशातच आम्ही होळीचा मुख्य सोहळा जिथे चालतो त्या ठिकाणी पोहचलो. डोक्यावर मोरपिसांचा मुकूट व कंबरेला भल्या मोठ्या घुंगरमाळा बांधलेल्या, आदिवासींचा मोठा समुह आपल्या पारंपरिक शैलीत ढोल, पिरी, पावा, मांदल या वाद्यांच्या तालावर एक विशिष्ट ठेका धरून नाचत होता. एक पाऊल पुढे एक पाऊल मागे घेत कंबरेला हळूच झटका देत होता. त्यामुळे एक प्रकारचा लयबद्ध आवाज ऐकू येत होता त्या आवाजाने आनंदाला उधाण येवून आजूबाजूचा प्रत्येक जण त्यांच्या सोबत ठेका धरीत होता. आम्ही सर्वांनी पण त्यांच्या तालावर थोडावेळ ठेका धरला अन पुढच्या समुहाकडे गेलो, त्यांनी बांबूच्या झाडापासून मुकूट तयार करून त्याला रंगीबेरंगी कागदांनी सजवलेले होते व तो डोक्यावर परीधान केला होता. अन कंबरेला भले मोठे वाळलेल्या भोपळ्यांची माळ बांधलेली होती. ते पण ढोलाच्या तालावर नाचत होते. त्यांच्या मधोमध अस्वल, डाकीण, वाघ्या यांचे मुखवटे घातलेले अनेक आदिवासी नाचताना दिसत होते. अनेक पुरूषांनी स्त्री पात्र साकारली होती ते पण साडी चोळी घालून नाचत होते. या होळीचे वैशिष्ट्य म्हणजे यामधे कुठेही महिलां नाचताना दिसत नव्हत्या. एका टेकडीवर असंख्य महिलांचा समुह हा अविस्मरणीय सोहळा बसून पहात होत्या. वरील प्रमाणे सजलेले असंख्य समुह या होळी उत्सवात दिसत होते. आम्ही संपूर्ण गावाला फेरफटका मारला सगळीकडे तोच उत्साह भरलेला दिसत होता. एकही आदिवासी बांधव थकत नव्हता की बसत नव्हता एक सारखे त्याचे हे पारंपरिक नृत्य सुरूच होते. गावच्या मध्यभागी एका लिंबाच्या झाडाला दिडशे फूट मोठी बांबुची सरळ काठी उभी केलेले होती प्रत्येक जण येवून ती काठी उचलत होता व काहीतरी मागणं मागत होता. आम्ही पण त्या काठीचे दर्शन घेतले थोडी वर उचलली. काही वाद्यांचा समुह बाजूला बोलवून घेतला अन तिथे आम्ही सर्वांनी या पारंपरिक नृत्याचा आनंद लुटला. सगळे जण नाचून घामांत भिजून गेले होते. पहाटेचे चार कधी वाजले हे आम्हाला कळलेच नाही. मुख्य चौकात आता होळी पेटविण्याची तयारी सुरू झाली होती.

पावित्र्याने भरते वर्षानुवर्षं
उभ्या मानवतेची होळी
संस्कृती जपत पेटते
काठीगावची होळी..

१२४६ साली या होळीची परंपरा सुरू झाली ती आजतागायत सुरू आहे. आदिवासींचे देवता राजा पाणठा व गांडा ठाकूर यांनी सुरू केलेली ही काठी गावची होळी त्यामुळे या होळीला विशेष महत्त्व आहे. आता सूर्योदयची वेळ झाली होती. गावच्या पाटलाच्या हस्ते होळीची पुजा करण्यात आली. जो लिंबाच्या झाडाला उभा केलेला बांबू आणून होळीच्या मधोमध रोवला गेला. प्रत्येक आदिवासी बंधूनी घरातून लाकडाचा एक एक ओंडका आणलेला होता. ते सर्व ओंडके उभ्या केलेल्या बांबूच्या सभोवती रचन्यात आले. आणि गावच्या पाटलाच्या शुभहस्ते होळी पेटविण्यात आली. होळी पेटली आणि थोड्यावेळातच भला मोठा बांबू आडवा झाला. तेथे असलेल्या मान्यवरांच्या हस्ते त्या बांबुचे तुकडे करण्यात आले अन आलेल्या प्रत्येक आदिवासी बांधवाला ते वाटण्यात आले. मानवी संस्कृतीची मुल्ये जपणारी ही होळी आदिवासींच्या जीवनात महत्वाची आहे. या वर्षी कोरोना या व्हायरस मुळे बाहेर देशातील पर्यटक या होळी उत्सवासाठी उपस्थित नव्हते. महाराष्ट्रातील प्रत्येकाने आयुष्यात एकदा तरी काठी गावची होळी अनुभवावी याचि देही याचि डोळा पहावी, आपल्या या महाराष्ट्रातील अनमोल अशी संस्कृती जतन करण्याची आदिवासी बांधवांना प्रेरणा दयावी..
महाराष्ट्रामध्ये रूढी परंपरेनुसार त्या त्या भागातील सांस्कृतिक जडण घडण होत असताना इथल्या मातीतला  रांगडेपणा, लोककला संस्कृतीचे वैविध्यपूर्ण वेगळेपण पाहिले की या महाराष्ट्रात जन्माला आलो आहे याचा सार्थ अभिमान वाटतो. काठीगावचा हा नयनरम्य सोहळा पाहून सारेच जण भारावून गेलो होतो. रात्रभरच्या जागरणाने डोळ्यांच्यावर झापड येत होती. शरीर थकले होते पण मन ताजेतवाने होते अशातच काठी गावचा निरोप घेतला अन नाशिककडे प्रस्थान केले...

संदीप राक्षे ✍🏻
भोसरी पुणे २६
८६५७४२१४२१

गिरीदुर्ग अंतुर किल्ला:- संदीप राक्षे

गौताळा अभयारण्यातील, इतिहासाचे सुवर्णपान असणारा गिरीदुर्ग अंतुर किल्ला. संदीप राक्षे ✍🏻

सकाळी सकाळीच एका किल्याची पोस्ट निसर्गरम्य खेड तालुका या व्हाटसअप गृपवर औरंगाबादचे सुरज नालगुणे यांनी शेअर केली होती. त्या फोटोतला किल्ला ही नविन दिसत होता अन त्या किल्याचे नाव पण ऐकण्यातील नव्हते त्यामुळे उत्सुकता लागून राहिली. अशातच मी सुरज नालगुणे यांना फोन केला व किल्याच्या विषयी माहिती विचारली त्यांनी अतिशय सुंदर किल्याचे वर्णन सांगितले व कसे जायचे ते पण सांगितले. एकदा मनात एखादी गोष्ट भरली तर ती करायचीच हा नियमच माझा, त्यामुळे मनात चक्र फिरू लागली. विचार करता करता शनिवार उजाडला तरी अजून काहीच ठरेना मन अस्वस्थ झाले अन किल्ला काही नजरे समोरून जाईना. एखाद्याला देवभक्तीचा नाद लागतो अन तो कोणत्या ना कोणत्या तीर्थक्षेत्राला, देवाला खेट्या मारत असतो अर्थात त्यामागे मागे काही तरी स्वार्थ असतो. असेच काहीसे या गड किल्यांच्या बाबतीत माझे झाले होते. एक तरी किल्ला अनुभवावा एखादा दिवस तरी त्या गड किल्यांच्या सानिध्यात घालवावा. निसर्गाशी एकरूप व्हावं अस वाटतं अन कधी कधी वाटते या बहुचर्चित तीर्थक्षेत्रांच्या पेक्षा हेच गड किल्ले आपले तीर्थक्षेत्र आहेत. त्यामुळेच या किल्याच्या सानिध्यात जाण्यासाठी त्याला डोळे भरुन पहाण्याची उत्कंठा लागून राहीली. इतक्या दुर ते पण अभयारण्यात किल्याची काही माहिती नाही सोबत कोणी तरी असले पाहिजे म्हणून खुप विचार केला कोणाला सोबत घेऊन जावं तितक्यातच खेडचे रोहीत दादा बोरूडे यांचे नाव आठवले क्षणाचाही विलंब न लावता रोहीत दादाला फोन लावला त्यांना विचारले आपल्याला औरंगाबाद जिल्ह्यातील कन्नड तालुक्यातील व जळगाव जिल्ह्याच्या किना-यावर असणारा अंतोरी हा किल्ला पहायला जायचे आहे. रोहितदादाने लगेच जाऊ म्हणून होकार दिला. शनिवार दि २९/२/२०२० रोजी रात्री नऊ वाजता मी भोसरीहून खेडला गेलो, तेथून रोहीत बोरूडे यांना घेतले अन पाबळ मार्गे शिरूर, नगर, औरंगाबाद असे मार्गक्रमण करीत पहाटे तीन वाजता वेरूळला पोहचलो. तेथील वृंदावन रिसोर्ट मधे एक रूम घेतली, दोन तास मस्त आराम केला. सकाळी  प्रातःविधी उरकून आम्ही कन्नडच्या गौताळा अभयारण्याच्या दिशेने निघालो...

क्षितिजा राऊळी प्रकट दिसु लागे निलउषा!
करी जागे झोपी असती तया दावि सूरउषा!

क्षितिजावरून सुर्याचे लालबुंद बिंब हळुहळु वर सरकु लागले होते. जंगलातील सकाळ हलकेच हिरव्या रंगातून सोनेरी रंगाला परिधान करतानाचे हे नयन रम्य दृश्य दिसत होते. बहारदार निसर्ग मनाला आल्हाददायक अनुभूती देत होता. उगवत्या सूर्याच्या स्वागताची गाणी गात पक्ष्यांचे मधुर संगीत श्रवणी पडत होते. गौताळा अभयारण्यातील ती सकाळ खरच मनाला एक वेगळीच अनुभूती देत होती.
गौताळा अभयारण्यात जायचे हा विचार पण आमच्या मनात नव्हता हे क्षेत्र बोनस मधे आम्हाला मिळाले होते. मग आम्ही गौताळा अभयारण्याचा पण आनंद घ्यायचा ठरवला. वाटेत जाताना इतिहासकालीन एक वास्तू दृष्टीस पडली आम्ही आवर्जून थांबलो मंदीराच्या आकाराचे दगडात बांधकाम केलेली ही वास्तू  सीतामाईची न्हानी म्हणून प्रचलित आहे. तिथे सध्या वानरांचे वास्तव्य आहे. ती वास्तू पाहून आम्ही नागद फाट्यावर पोहचलो तिथे मॅप बाबाने अंतुर किल्ल्यावर जाण्यासाठी आम्हाला डावीकडे वळायला सांगितले आम्ही कोणताच विचार न करता घाट उतरून नागोदला पोहचलो. नास्ता केला नव्हता त्यामुळे कडाक्याची भुक लागली होती वीस किलोमीटरचे अंतर कापून आम्ही नागोदला पोहचलो तिथे हाॅटेल दिसले तिथे थांबलो. मस्त गरमागरम भजी घेतली चहा घेतला तो पर्यंत रोहीतदादा हाॅटेल वाल्याला किल्याची माहिती विचारू लागले अंतुरी किल्ला म्हणताच हाॅटेलवाल्याच्या चेह-यावर वेगळाच भाव दिसला हाॅटेलवाल्याने विचारले कुठून आलात? मग रोहीतदादाने रूट सांगितला, हाॅटेलवाला म्हणाला इकडून गेलात तर   बेलखेडा- गोपेवाडी- दस्तापूरला जाऊन गाडी तेथेच लावून तुम्हाला पायी किल्ला २७०० मीटर चढावा लागेल अडीच तासांचा पायी प्रवास अन आता तर उन वाढले आहे तुम्ही एक करा पुन्हा आले त्या मार्गाने जा. तेथून तुम्हाला डायरेक्ट किल्यावर पोहचता येईल. नास्ता उरकला अन हाॅटेलवाल्याकडून सुर्यफुलाच्या भाजलेल्या बिया घेतल्या त्या बियांच्या आतील मगज खायला खुप चविष्ट आणि शरीराला पोषक असतो. गाडी पुन्हा मागे घेतली अन सुर्यफुलाच्या बिया खात खात आमचा प्रवास पुन्हा सुरू झाला. घाट चढत असतानाच एक भेकर गाडी समोरून गेलं बहुदा ते चुकलेलं असावं खूप भेदरलेलं वाट फुटेल तिकडे धावत होते. आम्ही मनोमन आनंदी झालो अभयारण्यात आलो आणि एका तरी प्राण्याचे दर्शन झाले अन सहजच चारोळी सुचली...

नको सैरवैर होऊ नको तू भिऊ
थकलेल्या रानातल्या रानजीवा
मानवी वस्तीतून वाचलास खरा
पण आता पोहचशील आपल्या घरा.

आता घाटचा रस्ता संपून आम्ही नागापूरच्या रस्त्याने पुढे जावू लागलो अगोदरच उशीर झाला होता अजून बराच दूरचा प्रवास करायचा होता दहा बारा किलोमीटर पुढे आलो असेल तेव्हा आम्हाला सीताखोरी कडे असा बोर्ड दिसला अन आपोआप ब्रेक दाबला गेला, चला एक शेवटचा पाॅईन्ट पाहूयात म्हणून दोघेही गाडी खाली उतरलो अन सीताखोरी च्या दिशेने चालू लागलो. थोडे अंतरावर चालून गेलो तर भली मोठी दरी दिसली तिला पाहून तर डोळे गरगर फिरू लागले. त्या दरीच्या एका कडेला सशा सारखे कान असलेल्या आकाराची एक सरळ कातळ पाहून आश्चर्य वाटले, इतके वर्ष होऊनही ही कातळ सरळ उभी कशी काय? हा मनात प्रश्न पडला. कारण तिला अनेक ठिकाणी भगदाड पडलेली होते अनेक तडे, चिरा पडल्या होत्या, तरी ती कातळ प्रत्येकाचे लक्ष वेधून घेत होती. खरच निसर्गाचे हे चमत्कारीक रूप डोळ्यात साठवून पुन्हा पुढच्या प्रवासाला निघालो आलो. आता अभयारण्याचा भाग संपून शेतीपट्टा सुरू झाला होता. उन्हाळ्यात हिरवीगार शेती पाहून मनाला गारवा मिळत होता. मका गहू अशा अनेक पिकांनी शेती बहरली होती ती पहात पहात नागापूरला पोहचलो एक अरूंद कच्चा रस्ता अन तेथून पुढे सहा किलोमीटरवर अंतुरी किल्ला होता. अतिशय खडकाळ रस्ता त्यात आमच्या कडे नाजूक फोरव्हिलर ती म्हणजे होंडा अमेझ, बिचा-याच्या चाशीवर अनेक दगडधोंडे आदळत होते कधी कधी इंजिनला पण घासत होते. वेग मंदावला होता. दहा वीस च्या स्पीडने गाडी सुरू होती. एका शेताजवळ बटाट्याच्या आकाराचे पीक काढताना काही माणसं दिसली कारण दूरून बटाटा तर दिसत नव्हता. परंतू काय आहे पहावे म्हणून जवळ जावून पाहिले तर आठ दहा एकरात आल्याचे पीक काढण्याचे काम सुरू होते. आयुष्यात पहिल्यांदाच आल्याचे पीक काढताना पहात होतो. तेथील शेतक-याला थोडी आल्या विषयी माहिती विचारली व कधी लागवड केली होती हे पण विचारले?, त्यांनी सांगितले मागच्या जून मधे लागवड केली होती. आता फेब्रुवारी सुरू आहे तब्बल नऊ महिन्यानंतर हे पीक काढायला आले होते. संपूर्ण गौताळा परिसरात आल्याचे पीक मोठ्या प्रमाणात घेतले जाते. ते पीक काढल्यावर गुजरात, राजस्थान, मुंबई, पुण्याला विक्रीसाठी जाते. असे शेतकरी सांगत असतानाच त्यांने दोन्ही हातात मावतील इतके आले माझ्या हातावर ठेवले, इतका अमुल्य वानवळा मिळाला होता. शेतक-याचे आभार मानले अन पुढे निघालो. कच्चा रस्ता पुढे जास्तच खराब होता. दूर पर्यंत एकही माणूस दिसत नव्हता. पुढे गेल्यावर एक छोटे तळे व ओपन चौथा-यावर हनुमंतरायाचे मंदिर होते ते पाहून किल्ला दिसतो का हे बारीक न्याहाळू लागलो पण किल्याचा काही माघमूसही दिसेना, पुढे चलण्याशिवाय पर्याय नव्हता माळरान जाऊन जंगल सुरू झाले होते अन या विराण आणि वन्यजीव असणा-या जंगलात फक्त हम दो शेर होतो.
इतका रोड खराब असूनही गाडी कशी तरी किल्या पर्यंत घेऊन आलो होतो. कारण जंगलात व किल्याच्या आजूबाजूला जंगली प्राणी व पाखरांच्या शिवाय कोणीच नव्हते काहीतरी संरक्षण असावे म्हणून गाडी किल्यापर्य॔त घेऊन आलो होतो. भोसरी पासून हा किल्ला ३१७ किलोमीटरवर होता, औरंगाबाद पासून ९० किलोमीटरवर व कन्नड पासून ३० किलोमीटर होता.
किल्याजवळ आलो खरा पण रस्ता सापडेना मग मी अन रोहीत बोरूडे किल्याच्या मोठ्या बुरूंजा कडून निघालो पुढे आलो तर किल्याच्या आणि जमिनीच्या मधे कातळ खोदून खुप मोठा खंदक खोदला होता. इथून उतरून जायचे का? हा प्रश्न मनात आला अन काळजाची धडधड वाढली. अशातच रोहितदादा हळूहळू त्या खंदकात उतरायला लागले. पण त्यांना पण जमेना निम्या पर्यंत गेलेले पुन्हा वरती पण येता येईना त्यांचे हे हाल पाहून माझे धाडस होईना मी बराच वेळ तसाच उभा राहिलो. तोपर्यंत रोहितदादा पूर्ण खंदकात उतरले पण पुर्ण घामाघूम झाले होते पुढे काय त्यांना पण प्रश्न पडला होता. ते खूप वेळ मला आवाज देत होते पण मला त्यांचा आवाज ऐकू येईना त्यामुळे रोहितदादा खुपच घाबरले होते. मी पण उंचावर एकटाच राहिलो होतो काही करावे सुचेना. तेवढ्यात रोहित दादांचा आवाज आला सर खुपच सोपा रस्ता दिसतो आहे तुम्ही तिकडून या; फक्त जरा चालावे लागेल. मी हो म्हणालो. जिथे गाडी लावली होती तिथे मी एकटाच परत आलो. अन रस्त्याची शोधा शोध केली, पहातो तर काय एक दगडी रस्ता सरळ किल्याच्या मुख्य दरवाजाकडे जात होता. मग मी त्या रस्त्याने निघालो, आजूबाजूला घनदाट जंगल, पाणगळी मुळे दूरचे पण सहज दिसत होते. बहिरी ससाण्याच्या ऐवजी आकाशात व झाडांझुडूपांच्यावर चिट पाखरू पण दिसेना. भयान शांतता त्यामुळे नको त्या विचांराची गर्दी मनात दाटू लागली. दगडी रस्त्यावर झाडांची पाणगळ झाल्याने पूर्ण रस्ता पानांनी झाकोळून  गेला होता. मधेच कुठून तरी सळसळ ऐकू यायची, पाणगळीतल्या त्या सळसळीने तर छातीत धस्स होत होते, आपोआप हदयाचे ठोके वाढत होते.
तोपर्यंत रोहितदादा संपूर्ण खंदक उतरून माझ्याच रस्त्याला येवून थांबले होते ते सुद्धा खुप घाबरलेले दिसत होते ते मला म्हणाले मी खुप वेळा तुम्हाला आवाज दिला पण तुमच्या पर्यंत आवाज पोहचतच नव्हता. दोघांची पण एकत्र भेट झाल्याने एकमेकांना धीर आला होता. समोरच कपारीच्या अगदी कडेला अंतुरी किल्याचा दक्षिणमुखी महादरवाजा दिसत होता. अजूनही  सुस्थितीत होता अलिकडेच त्याला भव्य असा लाकडी दरवाजा बसविण्यात आल्याने मुख्य दरवाचा अतिशय सुंदर दिसत होता. बाहेरच पहारेक-यांच्या उभे रहाण्याच्या ठिकाणावर शरभशिल्प दिसत होते. छोट्या दरवाजातून आम्ही किल्यात शिरलो. दोन्ही बाजूला उंच तटबंदी होती. तट व दरवाज्यावर जाण्यासाठी पाय-या बांधल्या होत्या.  पुढे पहिल्या दरवाज्याच्या नव्वद अंशाच्या कोनातच दुसरा मुख्य पुर्वाभिमुख दरवाजा होता. दरवाजाच्या वरील दोन्ही बाजूंचे बुरूंज चौकोनी आकारात बांधलेले होते. दरवाजाच्या आतील बाजूस घुमट व कमानी दिसत होत्या त्यावर कोरीव शिल्प व कमळपुष्प कोरलेली होती. जणू काही गडाची मुख्य कचेरी असावी. पुढे आम्ही तिस-या दक्षिणमुखी दरवाज्या जवळ पोहचलो त्या भल्या मोठ्या दरवाजाच्या कमानीवर निजामशाह यांच्या काळातील मलिक अंबर यांचा या किल्याच्या बांधकामाविषयी पार्शियन भाषेत शिलालेख होता. तिसरा दरवाजा पार करून आम्ही किल्यावर पोहचलो हा किल्ला  समुद्र सपाटी पासून २७५७ फूट उंचीवर असून ३२ एकरात हा किल्ला पसरला आहे. बत्तीस एकराच्या चोहोबाजुंनी तटबंदीने हा किल्ला वेढलेला आहे. चोहोबाजुंनी खोल द-या आणि मधोमध हा किल्ला अंडाकृती आहे. १७ व्या शतकातील हा किल्ला यादवकाळात बांधला होता. अनेक साम्राज्य या किल्यावर राज्य करून गेली होती. अल्लाद्दीन खिलजी व मराठ्यांच्या मधे घनघोर असे युद्ध याच किल्यावर झालेले आहे. फोटो काढीत काढीत आम्ही किल्यावरील तलावा जवळ येवून पोहचलो, हिरव्या पाण्याने तुडूंब भरलेल्या तलावात असंख्य जलपर्णी दिसत होत्या. तलावाच्या उजव्या बाजूला मज्जिद तर डाव्या बाजूला अतिशय सुंदर राजवाड्याचे अवशेष दिसत होते. लोहचुंबकाने लोखंडाला खेचावे तसे मला या अंतूर किल्याने खिळवून ठेवले होते. मला हा तलाव व तेथील बाजूचे बांधकाम पाहून चिखलद-यातील गवळी राजाने बांधलेल्या गाविलगडाची आठवण झाली होती. गडावरील अंबरखाना, धान्यकोठारे, शस्त्रागार अनेक मोठ्या इमारती पाहून मी आणि रोहित दादा मोठ्या टेहळणी बुरूंजा कडे निघालो. इतका मोठा किल्ला पण आमच्या दोघांच्या शिवाय या किल्यावर तिसरे कोणीच नव्हते, अन जरी असले तरी लपून बसलेले जंगली जनावरं असणार असे मनोमनी वाटत होते. तीन कमांनीच्या दरवाजातून टेहळणी बुरूंजाच्या आवारात एक पिराचा दर्गाह होता. मी त्या दर्ग्यात जावून दर्शन घेतले बाहेर आलो तितक्यात एक विचित्र आवाज तिथे येवू लागला बिबट्याच्या लहान पिलांचा हा आवाज असावा किंवा एखादया पक्ष्यांचा आवाज असावा असा तर्क आम्ही दोघांनी पण लावला. खुप वेळच्या आवाजाने आमची मात्र पाचावर धारण बसली होती. क्षणभरातच आम्ही तो बुरूंज सोडला, आता अशी मनात भीती बसली की कधी किल्यातून बाहेर पडतो असे झाले होते. मी आणि रोहितदादा एकमेकांना धीर देत होतो काहीच झाले नाही अशा आविर्भावात होतो. पण दोघांची मनातली अवस्था खुप भितीदायक बनली होती. किल्याच्या पश्चिम बाजूस काही लेण्या दिसल्या तिथे जाण्याचे पण धाडस होईना. पाऊलांची गती वाढलेली होती. एका टेकडावरील धान्याच्या अंधा-या कोठारात डोकावले तर तिथे पण वेगळाच आवाज ऐकू आला, आता मात्र धीर सुटत चालला होता. पण किल्यावर इतक्या सुंदर वास्तू होत्या त्या पाहिल्या शिवाय पाऊल पुढे सरकेना. वास्तू जरी सुंदर होती तरी किल्यावर येणा-या महाभागांनी पत्रावळ्या, दारूच्या बाटल्या, बिसलरी बाटल्यांनी अन प्लॅस्टिकच्या इतर वस्तूंचा जागोजागी खच पडलेला दिसत होता. प्रत्येक ऐतिहासिक वास्तूच्या दगडांच्यावर फलताड प्रेमींनी नाव कोरून वास्तूला दुषीत केलेले दिसत होते. महाराष्ट्राचे गड किल्ले हे तिर्थक्षेत्रापेक्षाही श्रेष्ठ आहेत हे जरी प्रत्येकाला समजले तरी त्याचे पावित्र्य राखले जाईल अन्यथा अशाच या ऐतिहासिक वास्तू नष्ट होतील यात शंकाच नाही. आपल्या या वैभवशाली महाराष्ट्राच्या गड किल्यांचे, पवित्र पावन स्थळांचे रक्षण करण्याचे प्रत्येक नागरिकाचे आद्य कर्तव्य आहे. आज अनेक आक्रमण निमूटपणे सहन करतो, शरीर पोलादा सारखे बनवू शकतो, कोणताही ऋतू यांच्यावर कसलाच परिणाम करीत नाही, वेदनेचे नाव ही उरत नाही तो योगी त्याच प्रमाणे हा अंतुर किल्ला मला एखाद्या योगी सारखा वाटला..

या मातीने दिला वारसा कठोर छाती दगडाची,
दिली नद्यांनी ध्येयासाठी समर्थता बलिदानाची,
पहाड़ डोंगर इथे सांगती अजिंक्यता अभिमानाची,
जगदंबेचा पालव येथे लढवय्यांच्या सदा शिरी,
रणफंदीची जात आमुची कोण आम्हा भयभीत करी!

कुसुमाग्रजांच्या या काव्यपंक्तीना आठवतच अंतुर किल्ल्याचे दर्शन घेतले अन जड अंतःकरणाने निरोप दिला. तशी या किल्याची फारशी माहिती उपलब्ध नाही, किंवा येथे कुठल्याही प्रकारचे गाईड किंवा मार्गदर्शिका नसल्यामुळे किल्याची माहिती नसूनही चुकीचा विषय मांडणे मनाला पटत नाही. जितकी माहिती मला मिळाली मी स्वतः पाहिली तीच माहिती मी या लेखात नमूद केलेली आहे. माझी महाराष्ट्रातील तमाम गड किल्ले प्रेमींना विनंती आहे एकदा तरी या अंतुर किल्ल्याला नक्कीच भेट दया ...

संदीप राक्षे ✍🏻
भोसरी पुणे २६
८६५७४२१४२१

चंद्रेश्वर मंदिर ,चांदवड

चंद्रेश्वर, रेणूकामातेच्या कृपाछायेतील, चंद्रहास राजाचे चांदवड ....

खुप वर्षापासून पुणे नाशिक धुळे तसेच मुंबई आग्रा या महामार्गावर सतत प्रवास करण्याचा योग आला परंतु नाशिक जिल्ह्यातील चांदवडच्या परिसरातील सातमाळा डोंगर रांगेशिवाय काहीच पाहिले नाही. ही पण डोंगर रांग चालत्या गाडीतूनच डोळ्यात साठवायची अन पुढे प्रवास करायचा, जाताना येताना डोंगरावर मंदिर दिसायचे पण कधीच जाणून घेण्याचा पण प्रयत्न केला नाही. बँकेला लागोपाठ तीन सुट्या मिळाल्या होत्या एक दिवस किरण सानप यांच्या शिंगवे गावी जायचे ठरवले अन दोन दिवस शरद पवार माझ्या शब्दात या स्पर्धे विषयी काम करायचे ठरवले..ठरविल्या प्रमाणे सर्व व्यवस्थित पार पडले पण तीन दिवस गेले ते कामातच गेले, असे वाटू लागले. धुळे चे काम उरकले अन मालेगावच्या पुढे आलो होतो. मनात विचार आला आज इथेच कुठे तरी नविन एखादे प्रेक्षणीय स्थळ, किंवा एखाद तीर्थक्षेत्र पाहूनच पुढे जावूयात त्यासाठी मनातल्या मनातच शोधाशोध सुरू झाली तो पर्यंत चांदवड घाटात येऊन पोहचलो, एका चहाच्या टपरीवर चहा घेतला अन त्याच टपरीवाल्याला विचारले? इथे पहाण्यासाठी कोणते धार्मिक किंवा प्रेक्षणीय स्थळ चांगले आहे का? त्याने दूरूनच बोट करून दाखवले इथून एक किलोमीटर अंतरावर गेलात की तीन ठिकाण आहेत. १} चंद्रेश्वर मंदिर, २) रेणूकामाता मंदिर, ३) इच्छापुर्ती गणपती मंदीर ...
एकटाच असल्याने निर्णय सुद्धा मनासारखे घेता येत होते. चांदवडच्या घाटात आलो, डाव्या बाजूलाच चंद्रेश्वर मंदिराचा रस्ता होता. त्यारस्ताने गाडी थेट मंदिरा पर्यंत जात होती. वेडी वाकडी वळणे घेत, गाडीला सुद्धा डोंगरावर चढताना त्रास होत होता. मंदिराच्या पायथ्याशी पोहचलो. भव्यदिव्य कमान प्रत्येकाचे स्वागत करीत होती. तेथून डोंगराच्या कडेला आलो, तेथून चांदवड गाव व तिथली घर खूपच लहान दिसत होती. चंद्रेश्वर मंदिराच्या मागच्या बाजुच्या पाय-याने चढून मंदिरात पोहचलो. गाभा-यात जाऊन महादेवाच्या पिंडीचे दर्शन घेतले आणि बाहेर येऊन बसलो होतो.
तिथे एका खोलीत एक साधू महाराज बसलेले दिसले आता मलाही या मंदिरा बाबत जाणून घ्यायचे होते. थोडीशी तरी माहिती असावी म्हणून खोलीच्या दाराजवळ गेलो. नमो आदेश बाबाजी असे बोललो? बाबांजींनी काहीच न बोलता नजरेने इशारा केला की आत मधे या.

साधू संत भेटता
होई मनोमनी हर्ष
उलगडती कोडी
होई आध्यात्माचा स्पर्श...

आत गेलो बाबांजीचे दर्शन घेतले अन तिथेच बसलो. थोड्यावेळाने बाबांनी मराठीतूनच विचारले कुठून आलात? मी सांगितले भोसरी पुणे येथून आलो. काय कामानिमित्त आलो आहे ते पण सविस्तर सांगितले. आता उत्सुकता लागली होती मंदिराचा इतिहास जाणून घेण्याची, पण बाबांजीकडे पाहिल्यावर धाडसच होईना काही विचारायचे. मनकवडे असल्या सारखे बाबांनीच मंदिराची आख्यायिका  सांगण्यास सुरुवात केली.
चंद्रसेन राज्याचे साम्राज्य असणारी ही चांदवड नगरी याच चंद्रसेन राज्याने या चंद्रेश्वर मंदिराची निर्मिती केली होती. प्राचीन काळी चंद्राला गौतम ऋषींनी शाप दिला होता त्या शापाचे निवारण होण्यासाठी चंद्राने शंकराची पिंड स्थापना करून उपासना केली. या उपासनेमुळे शंकर भगवान प्रसन्न झाले व चंद्रदेव शाप मुक्त झाले. चंद्रामध्ये जी महान शीतलता आहे शांत प्रकाशमय शक्ती आहे त्यामुळेच या क्षेत्राला चंद्रेश्वर हे नाव पडले आहे. ही भूमी पूर्वीच्या काळी मोठी तपोभूमी होती. मोठ मोठया दिव्य ऋषीमुनींनी येथे वास्तव्य केले इथे तपश्चर्या केली. इ. स १६०० ते १७०० साली मोगल सम्राट औरंगजेबाच्या साम्राज्यात तोफांच्या सहाय्याने या भुमी उध्वस्त केली. येथे असलेल्या विविध देवतांची ५२ मंदिरे नष्ट करण्यात आली. या वेळी तपाला बसलेल्या सप्त ऋषींची हत्या करण्यात आली. त्यांच्या समाधी पण तुम्ही पाहून आलात मी हो म्हणालो. पुढे एक दिवस भ्रमंती करीत करीत स्वामी १०८ श्री दयानंद महाराज चांदवड या ठिकाणी आले, त्यांना या पवित्र भुमीचा दुष्टांत झाला त्यावेळी त्यांनी चंद्रेश्वरची पिंड शेणाच्या ढिगाऱ्यातून बाहेर काढली. जीर्ण असलेल्या देवालयात त्यांनी मुक्काम केला. त्याच रात्री भगवान शंकराने श्री दयानंद स्वामींना साक्षात दुष्टांत दिला. महाराज श्री दयानंद स्वामींनी या पुरातन स्थानाचा जीर्णोद्धार करण्याचा संकल्प केला. शंकराचे कट्टर उपासक व सिद्धयोगी असलेल्या स्वामीं दयानंद महाराजांनी काशीहून शिष्य विद्यानंदजीना बोलवुन सर्व घटना कथन केली. संस्कृतचे अध्ययन अर्धवट सोडून आलेल्या विद्यानंद महाराजांनी होकार दिला. गुरु व शिष्य दोघांनी अपार कष्ट घेऊन या भुमीला नावारूपाला आणले. स्वातंत्र पुर्व काळात प्राचीन चंद्रेश्वरावर परत कळस चढविला. प्रथम चंद्रेश्वर बाबा महाराज दयानंद स्वामींनी चंद्रेश्वराची सेवा केली. या निसर्गाच्या कुशीत बसलेल्या व रमणीय परिसराने नटलेल्या या मनोहर देवालयाला पूर्वीचे वैभव दोघा स्वामींनी प्राप्त करून दिले. तसेच इथे प्रभु रामचंद्रांचे पण पवित्र पावन पाऊल या भुमीला लागले आहेत. त्रेतायुगात प्रभू रामचंद्र वनवासात असताना या नगरीवरून चालले होते. प्रभू रामचंद्र ही एकदा या चंद्रेश्वर मंदिराच्या डोंगरावर वास्तव्यास होते, सीतामाईने इच्छा प्रकट केली की रोडगे करून त्याचा नैव्यद्य चंद्रेश्वराला द्यावा. तेव्हा डोंगरावर पाणी नव्हते म्हणून प्रभू रामचंद्राने बाण मारून पाणी उत्पन्न केले . पुढे लोकांनी ते कुंड व्यवस्थित बांधून घेतले. तेच आज गणेश टाका म्हणून प्रसिद्ध आहे. या गणेश टाक्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे या टाक्यातील पाणी कधीच आटत नाही व पाणी अतिशय गोड, थंड व आरोग्यास लाभदायक आहे. चमत्कार म्हणजे जमिनीच्या सपाटीपासून ४०० फुट उंचीवर असूनही तेथे डोंगरावर पाणी कोठून व कसे येते याचा मात्र शोध लागत नाही. बाबाजी सांगत होते अन मी मंत्रमुग्ध होऊन सारं ऐकत होतो. क्षणभर मलाही समाधी लागल्या सारखे झाले. तितक्यात तिथे बाबांजींचे दोन शिष्य आले जेवणाची वेळ झाली आहे बाबाजी आपण चलावं. बाबाजी निघून गेले, मी पुन्हा जाऊन सर्व समाधींचे व चंद्रेश्वराचे दर्शन घेतले.
आजूबाजूचा परिसर पाहिला अन पुन्हा डोंगर उतरून तांबडका नावाच्या डोंगरकड्यावर आलो तिथे रेणुका मातेचे पुरातन मंदिर दिसले. मंदिराच्या   बाहेरच दोन दिपमाळ होत्या भव्य असा पुरातन दरवाजा व शेजारीच एक महाल होता तो महाल अहिल्यादेवी होळकर यांचा होता तो पाहून मंदिरात शिरलो एका कड्याच्या आतमधे हे मंदीर बांधलेले होते. दगडी कमानी व त्यावर सुबक नक्षीकाम इतिहासाची आठवण करून देत होती. मंदिराच्या दोन्ही बाजूने दर्शनाची सुविधा केलेली होती. कड्याच्या एका कपारीत रेणूकादेवीचे मुख असणारी सुंदर घडवलेली मुर्ती होती तिचे दर्शन घेतले अन दुस-या बाजूने बाहेर पडलो या मंदिराचा जीर्णोद्धार पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांनी १७४० मध्ये केला होता. ही रेणुका माता ही चांदवडची ग्रामदेवता आहे तसेच पंचक्रोशीचे श्रद्धास्थान आहे.
तेथूनच हायवेच्या पलिकडे अर्धा किलोमीटरवर ३०० वर्षापूर्वीचे इच्छापुर्ती गणेशाचे मंदीर आहे. तिथे पोहचलो सुंदर एका टेकडीच्या कुशीत हे मंदिर उभारलेले आहे. मंदिरात खुपच गर्दी होती. मंदिराच्या सभामंडपात उभा राहून थोडावेळ थांबलो, प्रत्येक भक्तगण आपल्या इच्छा गणेशाला सांगताना दिसत होते. मी मुख्य मंदिरात गेलो तर एक वेगळीच गणपतीची मुर्ती दृष्टीस पडली या अगोदर कधीच अशी मुर्ती मी पाहिली नव्हती. दर्शन घेतले प्रदक्षिणा घातली. अनेक भक्त तिथे नवस फेडायला आलेले पण दिसत होते. विघ्नहर्त्याचे हे वेगळं रूप पाहून मन आनंदी झाले. क्षणभर विसावा घेतला, अन पुढच्या प्रवासाला निघालो....

वक्रतुंड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ!
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा!

संदीप राक्षे ✍🏻
भोसरी पुणे २६
२३/२/२०२०

वासोटा, व्याघ्रगड. संदीप राक्षे

मोहीम रौद्रसुंदर अनोख्या वनदुर्गाची व्याघ्रगड ,वासोटाची! संदीप राक्षे

निसर्गरम्य खेड तालुका या गृपच्या माध्यमातून दि १५ व १६ फेब्रुवारी २०२० रोजी वासोटा किल्ला मोहिमेचे आयोजन करण्यात आले होते. या मोहिमेत अजित आरूडे, अशोक कोरडे, ज्योती राक्षे, दिगंबर शिंदे, उपसरपंच कुलदीप वाळुंज, हर्षद पाटोळे, मयुर गोपाळे, विशाल दरेकर, समीर वाळुंज, स्वप्निल आढारी, अतुल बार्वेकर, महादेव शेळके, ओंकार रौंधळ, सौरभ फदाले, सायली घुले, रेवती कोहिनकर, अभिषेक बनकर, रूपेश भालसिंगे, जोत्स्ना मिंढे, अक्षय वाजे, किरण मांजरे, सागर वायदंडे, आदेश काळे, संतोष भोसले, वैशाली भोसले, गोरे सर, नयन देवकर, सहाणे सर, किराटी, प्रगती गोपाळे, दुर्योधन लवटे, सुरज नालगुणे, वैभव कोकीळ, वैभव बर्गे, अभिनव आरूडे, आदित्य कोरडे यांनी सहभाग घेतला होता. शनिवारी रात्री खेड राजगुरू नगर हून गाडी रात्री अकरा वाजता भोसरीला आली अन तेथून आमचा प्रवास साता-याच्या दिशेने सुरू झाला. यावेळी आयोजक किशोरदादा राक्षे नव्हते त्यांनी सर्व जबाबदारी रोहित बोरूडे व वर्षा चासकर यांच्या कडे सोपवली होती. या दोघांच्या उत्कृष्ट मार्गदर्शनाखाली आम्ही पहाटे चार वाजता बामणोली या गावात पोहचलो, पहाट गारव्याने गावकरी व मोहिमेवर आलेले अनेक जण शांत झोपी गेलेले होते. दूरवरून कोंबड्याची पहाटेची बांग व पाणवठ्यावर आलेल्या जंगली जनावरांचा आवाज मात्र कानावर पडत होता. एक तास आम्ही गाडीतच बसून काढला. क्षितिजावरील अंधाराची झालर दूर होऊन प्रकाशाची उधळण सुरू झाली होती. जिथे आमच्या नास्त्याची व प्रातःविधी उरकण्यासाठी सोय केलेली होती त्या हाॅटेलवर पोहचलो, प्रात:विधी व नास्ता उरकला सोबत तेथूनच जेवणाचे डबे घेतले कारण वासोटा किल्यावर कसलीच सुविधा नव्हती.
बरोबर आठ वाजता वासोटा किल्ल्यावर जाण्यासाठी आमची बोट बामणोली येथील शिवसागराच्या किनारी लागली होती. वनअधिकारींनी तिथेच आमची तपासणी केली, प्लॅस्टिक किती व इतर साहित्य किती याचे मोजमाप झाले अन आम्ही बोटीत चढलो. सुर्य देवाचे आगमन होऊन पुर्ण जलाशय सुर्याच्या किरणांनी सुवर्णमयी झाला होता. जस जसा सुर्य वर येत होता तस तसा पाण्याचा रंग बदलत होता. बोट सुरू झाली निळेशार पाणी कापत बोट पुढे पुढे चालू लागली. चारी बाजूला घनदाट व हिरवीगार डोंगराईने जणु काही आपल्या कुशीत या कोयना जलाशयाला घेतले आहे, माता आणि पुत्र या प्रमाणे हे चित्र भासत होते. हवेतील गुलाबी गारवा अन जलाशयातील तुषार अंगावर पडून रोमांचित करीत होते.

निळेगर्द,निळसर शिवसागराचे पाणी
ओठांवर अवतरली मनातली गाणी
चोहोबांजूनी हिरवाईची मोहीनी
भासे हा क्षण जणू स्वर्गाच्या वाणी..

नीलरंगी रंगले अशी अवस्था बोटीतल्या प्रत्येकाचीच झाली होती, बरेचसे अंतर कापीत बोट एखाद्या  गुहेत आल्या सारखे वाटले, अद्भुत निळा प्रकाश चोहीकडे पसरला होता. आभाळ निळेसार झाले होते त्याचे प्रतिबिंब शिवसागर जलाशयाच्या पाण्यावर पडून खाली निळं पाणी अक्षरश: लखलखत होतं. त्या निळाईला एक विलक्षण चंदेरी झळाळी होती. या अद्भुत अंतरंगाचा अनुभव घेऊन थोडा विचार मग्नतेतून बाहेर पडतो ना पडतो तोच
जलाशयाच्या क्षेत्रात सुमिश्रीत विविध रंग संगतीचे चित्ताकर्षक सौंदर्याचे व मनोहरी लयबध्दतेचे नानाविविध जातीचे सुंदर पक्षी सहज नजरेस पडत होते, कदाचित जलाशयातील माशांचा घास घेण्यासाठी यांची तडपड सुरू असावी. इतक्यात एका बाजूला काहीतरी हलचल झाली, म्हणून लक्ष तिकडे वळवले तर एका किंगफिशर पक्ष्याला शिकार सापडली अन तो चोचीत घेऊन आमच्या समोरून मोठ्या तो-यात उडून पण गेला.
५० मिनिटांचा बोटिंगचा प्रवास करून आम्ही आता वासोट्याच्या जवळ पोहचलो होतो. बोटी मधून खाली उतरलो अन समोर पाहिले तर दूर वर उंचावर अस्पष्ट असा वासोटा किल्ला दिसत होता. आम्ही सर्वजण चेक नाक्यावर पोहचलो तिथे वनअधिकारी प्रत्येकाची पुन्हा तपासणी करीत होते. सोबत असलेल्या प्रत्येकाच्या बँग्ज चेक करीत होते, सोबत आणलेल्या प्रत्येक वस्तूंचे टिपण करीत होते. आमच्या गृपची तपासणी पुर्ण झाली अन आम्ही सर्वजण वासोटा किल्लाकडे मार्गस्थ झालो.
जंगलाची सीमाभिंत पार करून आता आलो तर आजूबाजूला फुलपाखरांची शाळाच भरली होती दोन मिनिटं थबकून गेलो त्या फुलपाखरांचा फोटो व व्हिडिओ काढण्याचा मोह आवरला नाही. माझ्या अगोदर रोहितदादा बोरूडे हे त्यांच्या कॅमे-याने प्रत्येक बागडणारे फुलपाखरू टिपत होते.
या फुलपाखरांच्या मधे ब्ल्यू मॉर्मन (नीलवंत) या जातीच्या फुलपाखरांची संख्या अधिक दिसत होती. या फुलपाखराचे शास्त्रीय नाव पॅपिलिओ पॉलिम्नेस्टर आहे. हे फुलपाखरू संपूर्ण महाराष्ट्रात व दक्षिण भारतातील वनांत आणि श्रीलंका या ठिकाणी आढळते तसेच मुंबई, नागपूर, औरंगाबाद अशा मोठ्या शहरांमध्येही त्यांचा वावर आढळतो. त्याचा पंख विस्तार १५० मिमी. असतो. शरीर आणि पंख काळे असून दोन्ही पंखांवर निळे ठिपके असतात. मागच्या पंखांच्या खालील बाजूस शरीरा कडील टोकावर लाल ठिपका असतो. काळ्या पंखावरती निळी चकाकी दिसून येते. हे फुलपाखरू वेगाने फुलांवर संचार करीत असते. २०१५ मध्ये या फुलपाखराला ‘महाराष्ट्र राज्य फुलपाखरू’ असा दर्जा देण्यात आला आहे. या फुलपाखरांना पासून मला ग.ह.पाटील यांची कविता आठवली..

छान किती दिसते ! फुलपाखरू
या वेलींवर ! फुलांबरोबर
गोड किती हसते ! फुलपाखरू

पंख चिमुकले ! निळेजांभळे
हलवूनी झुलते ! फुलपाखरू

डोळे बारीक ! करिती लुकलुक
गोल मणी जणु ते ! फुलपाखरू

मी धरू जाता ! येई न हाता
दूरच ते उडते ! फुलपाखरू

वाटेतच भल्या मोठ्या दगड गोट्यांनी सजलेला ओढा दिसला असे वाटत होते मानव निर्मित असेल, इतकी तंतोतंत मांडणी होती. पण तसे नव्हते ही रचना निसर्गनिर्मितच होती. ठिकठिकाणी पाणी होते, अजून झरे सुरूच होते. आजूबाजूला पाण्याचा खळखळाट ऐकू येत होता, त्यामुळे  मन शांत झाले होते.
सकाळचे अकरा वाजले होते त्यामुळे उन्हाचा कडाका जास्त लागल्याने, व थोडे चालून आल्याने डोके तापले होते. मस्त एका झ-या जवळ जावून डोक्यावर व तोंडावर पाण्याचे सपकारे मारले, फ्रेश झालो. पुढचा प्रवास खुप कठीण होता. घनदाट झाडीतून पाऊल वाट होती, त्या पाऊल वाटेची सीमा ओलांडायला पण परवानगी नव्हती कारण हे जंगल हिंस्त्र प्राण्यांनी खच्चून भरलेले होते. या जंगलात वाघ, बिबटे, सांबर, अस्वल, रानडुक्कर, ससा, हरिण, भेकर असे अनेक प्राणी आढळतात त्याच बरोबर असंख्य सरपटणा-या प्राण्यांची संख्या विशेष आहे. तसेच विविध जातीचे पक्षी, दुर्मिळ जातीचे पक्षी या जंगलात आहे. फुलपाखरांच्या सोबत मधमाश्या भरपूर प्रमाणात आहेत. रानमेवा रानफुल असंख्य वृक्षांनी बहरलेले हे वासोटा जंगल निसर्गाची मांदियाळीच जणू,
डोक्यात वासोटा पारायणं सुरू असतानाच आमच्या सोबत चालत असणा-या वाटाड्याने सर्वांना एका झाडा जवळ बोलवले अन एका झाडाकडे बोट केले तर त्या झाडाला असंख्य ओरखडण्याच्या खुणा दिसत होत्या तो म्हणाला? हे अस्वलाच्या नखांचे ओरखडे आहे. खुप खोलवर त्या झाडाला खड्डे पडलेले दिसत होते. शंभरफूट वाढलेल्या वृक्षांची एवढी दाटी होती की ऊन असूनही एक तिरीपही वाटेवर येत नव्हती. आता थोडी भिती वाटत होती कधी हे जंगल पार करतो असे झाले होते. एक तासाचा सपाट पण घनदाट जंगलाचा प्रवास करून आम्ही वासोटा किल्ल्याच्या पायथ्याशी पोहचलो होतो. इथून सुमारे ४२६७ फुट उंचावर वासोटा किल्ला होता. सुर्यदेव माथ्यावर आले होते, उन्हाची तीव्रता वाढले होती. त्यात आता सपाटी संपून चढाई सुरू झाली होती. किल्यावर चढण्यासाठी कोकणातील जांभ या दगडांचा वापर करून पाय-या बनविण्यात आल्या होत्या. कधी पाय-या तर कधी दगड गोटयांवरून चढाई सुरू होती, संपूर्ण शरीर घामाने चिंब झाले होते. दम लागत होता. पण हळूहळू चालत होतो. वाटेच्या दोन्ही बाजूंनी वडाच्या झाडा सारखी खुप झाडे होती त्या झाडाच्या पारंब्यांनी नैसर्गिक असे झोके तयार झाले होते. दमलो की एखाद्या झाडाच्या झोक्यावर जावून बसायचो, मस्त झोके घ्यायचो. झोके घेता घेता लहानपणीच्या आठवणीत रमायचो.

एक झोका, चुके काळजाचा ठोका
उजवीकडे डावीकडे
डावीकडे उजवीकडे
जरा स्वतःलाच फेका |१|
नाही कुठे थांबायचे
मागेपुढे झुलायचे
हाच धरायचा ठेका |२|
जमिनीला ओढायचें
आकाशाला जोडायचें
खूप मजा, थोडा धोका |३|

गायिका आशाताई भोसले यांनी गायलेले संगीतकार  आनंद मोडक यांनी संगितबद्ध केलेलं आणि गीतकार सुधीर मोघे यांनी लिहिलेलं चौकट राजा या चित्रपटातील गीत हुबेहुब या वातावरणाला लागू पडलं होत. एव्हाना सोबत आलेले सगळेच जण आता पुढे निघून गेले होते. माझ्या सोबतीला अजित आरूडे, अशोक कोरडे, रोहित बोरूडे, दिगंबर शिंदे, वर्षा चासकर, अभिनव व आदित्य हे होते. दिड ते दोन तासांच्या खड्या चढाईचा प्रवास करून आम्ही किल्यावर पोहचलो, समोरच छप्पर नसलेले पडके मारूतीचे मंदीर होते तिथे जाऊन मारूतीरायाचे मनोभावे दर्शन घेतले खुप दमलो असल्याने मारूतीच्या बाहेर चौथा-यावरच बैठक मारली, आजूबाजूला प्रत्येक जण सोबत आणलेल्या डब्यावर इथेच्छ ताव मारीत होता. कारण वाटेत ना पाणी ना खाण्यासाठी काही त्यात इतकी अवघड चढाई सर्वच भुकलेले होते. थोडावेळ बसलो अंगातील घामाच्या धारा कमी झाल्या होत्या ब-या पैकी छातीचा भाता आता पूर्ववत झाला होता. समोरच किल्याच्या उत्तरेला असणारं हे जुनं पुराणं जीर्ण झालेलं महादेवाचं मंदिर अजुन सुस्थितीत दिसत होते. आम्ही सर्वजण मंदिरात गेलो, भग्न झालेली महादेवाची पिंड दिसत होती तिला नमस्कार केला. त्या मंदिराच्या समोरून पुढे आलो, एका दगडी कमानातून वाकून पुढे सरसावलो, तिथे मोकळी जागा म्हणजे कोठडी होती. तेच अजब अस ओपन जेल होतं. सिद्दी जौहरला मदत करून मराठय़ांना दगा देणाऱ्या टोपीकरास छत्रपती शिवाजी महाराजांनी इथेच डांबून ठेवलं होतं. ते पाहून आम्ही पुढे उत्तर टोकावर आलो होतो. समोरच दिसत असलेला उत्तुंग नागेश्वराचा फणा असलेला सुळका न्याहाळात बसलो, क्षणभर वाटायचे नागेश्वराला जावून यावं पण थकल्याने कुठेच जायची इच्छा होत नव्हती दूरून नमस्कार केला. नागेश्वराची गुहा स्पष्ट दिसत होती. त्यांच्या समोरच अजून एक सुळका दिसत होता त्याला तुळशी वृंदावन किंवा ठेंगा म्हणतात, अनेक कातळकडे पाहून वेगळाच थरार अनुभवत होतो. आता भुकेने व्याकुळ झालो होतो किल्याचा अर्धाभाग पाहून महादेव मंदिराच्या शेजारीच असणा-या तळ्यावर हात धुतले, पाणी बर्फा पेक्षाही थंडगार होते ही सारी निसर्गाची किमया होती. एका झाडाखाली आम्ही सोबत आणलेले डबे सोडले, दरवेळच्या ट्रेक प्रमाणे यावेळी सुनिताताई आरूडे यांनी चपत्या आणि शेंगदाण्याची चटणी दिली होती भुकेच्या तडाख्यात सर्वच जेवण संपवून टाकले. झाडाखाली गारवा मस्त लागत होता त्यामुळे आम्ही निवांत बसलो आजूबाजूला मोहीमेसाठी आलेले तरूण आणि त्यांनी सोबत आणलेले गाईड मुलांना किल्याची सविस्तर माहिती देत होते..
किल्ल्याच्या एका अंगाला अरण्य तर दुसऱ्या अंगाला पातळात खोल गेलेले कडे म्हणूनच या किल्याला छ शिवाजी महाराजांनी व्याघ्र गड असे नाव दिले याला वनदुर्ग सुद्धा म्हणतात. शिलाहार राजांनी या गडाची निर्मिती केली. यानंतर तो शिर्के मोरे घराण्याकडे काही काळ होता. इ.स १६६० मध्ये जावळी बरोबर हा कोयनेचा वाघ स्वराज्यात सामील झाला. बराच काळ या किल्ल्याचा वापर तुरुंग म्हणून केला गेला. हंटर आणि मॉरिसन या बड्या इंग्रज अधिकाऱ्यांनाही वासोट्याच्या या तुरुंगाची हवा खावी लागली होती. ज्ञानेश्वरीत एका ठिकाणी "वसौटा" असा शब्द आलेला आहे त्याचा अर्थ आश्रयस्थान असा सांगितला जातो. म्हणूनच या कोयनेच्या वाघाला आश्रयस्थान असल्याने वासोटा हे नाव पडले. अशी त्या गाईड कडून पुसटशी माहिती ऐकून आम्ही किल्यावर असणा-या राजवाड्याकडे निघालो. राजवाड्याचा फक्त पाया व्यवस्थित होता बाकीचे काहीच शिल्लक नव्हते.
वाड्याच्या मागेच पश्चिम टोकावर म्हणजेच अद्भुत  कोकणकडय़ावर आम्ही निघालो. काही अंतर चालून आल्यावर वाटेत दगडी चुन्याचा घाणा अजूनही सुस्थितीत होता. पुढे दोन पाण्याचे टाके होते निळेशार पाणी त्या टाक्यात दिसतं होते ते पाहून आम्ही बाबू कड्यावर पोहचलो, निळ्या रंगाच्या अनेक विविध छटा धारण केलेल्या असंख्य डोंगररांगा कोकणभूमीकडे धावत आहेत असे दिसत होते. गडाच्या दक्षिण टोकावर अजस्त्र, महाकाय हे शब्दही खुजे पडावेत असा जुना वासोटा आपला ताशीव कडा मिरवत उभा दिसत होता. गंमत अशी की छातीत धडकी भरवणाऱ्या या कडय़ाचे नाव ‘बाबू कडा’ असे आहे. तिथे एकदा आवाज दिला की त्याचे चारवेळा प्रतिध्वनी उमटत होते. जुन्या वासोटाची सीमाभिंत दिसत होती त्या किल्यावर जाण्यासाठी बंदी आहे म्हणूनच दूरूनच त्याचे विक्राळ रूप पाहिले मनसोक्त फोटो काढले. वासोट्याचे चैतन्यरूप तनामनात साठविले, आता पुन्हा बामणोलीला  परतायचे होते त्यात हा कठिण किल्ला उतरायचा होता. एक एक पायरी उतरताना पोट-यांना गोळे येत होते, कधी कधी दगड गोट्या वरून घसरत होतो, स्वताला सावरत होतो. दुरूवरून एका वेगळ्याच पक्षाच्या शिळेचा आवाज कानावर पडत होता. पण कानावर पडणारा आवाज थकलेल्या जीवाला उर्जा देत होता. घनदाट जंगलात अनेक औषधी वनस्पती होत्या त्यांचा सुगंध दरवळत तसे मन पण उत्साहाने भरून जाई खरच वासोटा हा वेगळा अनुभव होता. कारण इथली शिस्त खूप आवडली होती. अनेक ठिकाणी गड किल्यांचा होत असलेला -हास अशा नियमांनी थांबणारा होता. ना कुठे प्लॅस्टिक दिसले अन ना कुठे कचरा नियमांच्या मुळे लोकांना पण चांगली सवय लागली हे पाहून समाधान वाटले. खरतर गडकिल्ले हे आपले वैभव आपल्या शिवछत्रपतींच्या पदस्पर्शाने पावन असलेल्या भूमी म्हणजे आपल्यासाठी स्मारकच ते अद्भुत असे मंदीरच या शिवमंदीरांची जपणूक करणे हे महाराष्ट्रातील प्रत्येकाचे आद्य कर्तव्य आहे. एक एक किल्ला पूर्ववत करण्यासाठी आपण सर्वांनी प्रयत्न करायला हवेत, मंदीर सप्ताह या खर्चात पडण्यापेक्षा आपल्या शिवशंभूच्या या वास्तू उभ्या करण्यासाठी मदत करायला हवी. आपले हेच गड किल्ले जगासाठी  प्रेरणास्त्रोत्र बनतील यात शंकाच नाही.  आजही प्रत्येक गड किल्यावर वेगळीच उर्जा मिळते कारण आपल्या राजाचा सहवास या गड किल्यांना लाभला आहे. या अभेदय गड किल्यांनी आपल्या छत्रपती शिवाजी महाराजांचे रक्षण केले आहे. असा हा सह्याद्री टिकला पाहिजे, जपला पाहिजे. किल्ला उतरत होतो पण या विचारांत गर्क झाल्याने कधी वासोटा किल्ला उतरलो याचे भानच राहिले नाही. पुन्हा चेक नाक्यावर जेवढे सोबत घेऊन गेलो होतो तेवढे सोबत आणले हे दाखवले तेव्हाच सर्वांना सोडले पुन्हा दिड तासांचा बोटींगचा प्रवास करून बामणोलीला पोहचलो..घामाने चिंब झालेले शरीर ऊन आणि प्रवासाने तापलेले शरीर, थंडगार तर करायलाच हवे म्हणून मस्त शिवसागरात पोहण्याचा मनसोक्त  आनंद घेतला अन आलेला शीण कुठल्या कुठे पळून गेला.

वासोटा दुर्ग दुर्गम जरी!
असला व्याघ्रगड तरी!
वन्यजीवांनी समृद्ध परी!
वनदुर्ग म्हणून किर्ती उरी!

संदीप राक्षे ✍🏻
भोसरी पुणे २६
८६५७४२१४२१

स्वागताध्यक्ष

स्वागताध्यक्ष भाषण
साहित्यकणा साहित्य संमेलन नाशिक

5 व्या साहित्यकणा फाऊंडेशनच्या  साहित्य संमेलनाचा स्वागताध्यक्ष म्हणून या समर्थ मंगल कार्यालय नाशिक येथे उपस्थित असलेल्या सर्व रसिक श्रोत्यांचे हार्दिक स्वागत करताना मला मनस्वी आनंद होत आहे. मराठी मायमाऊलीच्या पुढे नतमस्तक होऊन ज्ञानोबा आणि तुकोबाला साष्टांग दंडवत घालून मी या सारस्वताच्या मेळाव्यात आणि एक प्रकारच्या साहित्य पंढरीत आपल्या सर्वाचे अत्यंत मनापासून स्वागत करतो. या साहित्य संमेलनाचे उद्घाटक डाॅ. वेदश्री थिगळे, साहित्य काव्य संमेलनाध्यक्ष शिलाताई गेहलोत, प्रमुख पाहुणे डाॅ शंकरजी बो-हाडे, घनश्याम पाटील, उद्धवजी अहिरे, डाॅ. राहुल पाटील, किरण भावसार, संदीप चव्हाण तसेच या कार्यक्रमाचे उत्कृष्ट सुत्रसंचालन करणारे आमचे मित्र रविंद्र मालुंजकर यांचे पण मनःपूर्वक स्वागत करतो.
मराठीची पताका खांद्यावर घेऊन या नाशिक महानगरीत ही जी मांदियाळी इथे जमली आहे, ती गोदावरी काठावरचीच साहित्यगंगा आहे. या साहित्यगंगेत माझ्यासारख्या सामाजिक सांस्कृतिक व कला क्षेत्रातल्या छोटया कार्यकर्त्यांला स्वागताध्यक्ष होण्याचा जो बहुमान आपण मला एकमताने दिलात, याबद्दल मी अध्यक्ष संजयजी गोराडे, सचिव विलासराव पंचभाई, सहसचिव सुरेखाताई बो-हाडे, सल्लागार रावसाहेब जाधव, पुजाताई बागूल यांचा अंत:करणापासून ऋणी आहे.
आयुष्यात यश आणि अपयशाचे अनेक टप्पे असतात, ते सर्व पार करून जाताना कधी यश मिळते, कधी अपयश मिळते, कधी सुखाचे दिवस असतात. कधी अडचणीचे दिवस असतात. आज मी असे मानतो की स्वागताध्यक्ष पदाचा बहुमान करून, माझ्या आयुष्यातील अत्यंत सन्मानाचा असा दिवस मला पाहायला मिळाला. त्या बद्दल कृतज्ञता व्यक्त करतो.

इवलेसे रोप लावियेले द्वारी। त्याचा वेलू गेला गंगनावरी

संजयराव गोराडे सरांनी साहित्यकणा फाऊंडेशनचे पाच वर्षापूर्वी लावलेले साहित्यसंस्थेचे हे रोपटे आज त्याचा वटवृक्ष झाला आहे. साहित्यकणा फाऊंडेशन आता सर्वच क्षेत्रात भरारी घेत आहे. या संस्थेचा नावलौकिक संपूर्ण महाराष्ट्रात आहे, हे फक्त संजय गोराडे सरांच्या मुळे, निखळ मनाचा साधा माणूस, षंढरिपूंचा थोडा सुद्धा प्रादूर्भाव या माणसावर जाणवत नाही, पुसटसाही ही दिसत नाही. त्यामुळे निस्वार्थ, सहदयी, मनमोकळा, मनमुराद आनंद लुटणारा अन इतरांनाही आनंद देणारा साहित्याचा पुजारी अन संत माणूस म्हणजेच संजयजी गोराडे सर, परंतु हे सर्व करताना पाठीवर लढ म्हणण्याची ताकद देणारा पण हवा असतो अन तो पाठीवरचा हात तसेच खंबीर साथ देणारे विलासजी पंचभाई..

खरतर कविता अन लेखन शिकलो ते साहित्यकणा फाऊंडेशन या समुहात सहभागी झाल्यावर ख-या अर्थाने साहित्याचा प्रवास सुरू झाला.
कविता ही आपल्या जीवनाचा अविभाज्य घटक आहे हे कधीच उमगलं नाही. काव्य हे आपले आंतरिक प्रेरणास्थान आहे हे जाणवलं पण नाही. त्यामुळे या अगोदर कविता म्हणजे काय हा प्रश्न सारखा सतवायचा. अनेक दिग्गज साहित्यिकांच्या कविते बद्दलच्या व्याख्या ऐकल्या, निःशब्दाला शब्दरूप करणारे साधन, मनाचे विविध भावतरंग उमटविणारे काव्य, भावनांचा उस्फूर्त आणि अद्भुत आविष्कार, सृजनशील आत्म्याचा उच्चार' अशा अनेक व्याख्या ऐकल्या परंतु कवितेची हीच ओळख आहे का? आणि लक्षात आले, जी कविता ओळखण्याचा आपण सतत प्रयत्न करत आहोत, ती कविता आपल्याला फार पूर्वीपासून ओळखीची आहे, अगदी कळायला लागण्या आधीपासून  'काऊ ये, चिऊ ये ' म्हणत कवितेनेच पहिला घास भरवला. जात्यावरच्या ओव्यांनी पहाटेची सुरवात झाली, निंबोणीच्या झाडामागे चंद्र झोपला ग बाई हे अंगाई गीत गाऊन निजवले, शाळेत कविता भेटली ती तुकडोजी महाराजांची या झोपडीत माझ्या त्यामुळे जीवनाच्या जाणिवांचे आणि नेणिवांचे पदर उलगडत कळीचे फूल झाले. मनावर संस्काराचे बीज रूजले ते संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या पसायदाने, संत तुकाराम महाराजांच्या मार्गदर्शनपर ओव्यांनी, दिवस तुझे हे फुलायचे झोपाळ्या वाचून झुलायचे मंगेश पाडगावकरांची ही रचना अजूनही उर्जा देऊन जाते, किसीकी मुस्कराहटो पे हो निसार किसीका दर्द मिल सके तो ले उधार शैलेंद्र यांनी लिहीलेली ही रचना सामाजिक बांधिलकीचे भान देऊन जायची.
कवितेने शिकवण्यापेक्षाही शहाणे आणि सुजाण केले. कवितेने भारावून जाऊनच आम्ही मित्रांनी कितीतरी मनोरथे रचली. कधी वाटे घेणाऱ्याने देणाऱ्याचे हात व्हावे, आकाशी झेप घे रे पाखरा ही रचना ऐकून तर अक्षरशः आकाशात झेप घ्यावी अस वाटायंच,  किती वचने टिकली माहित नाही पण कवितेने स्वप्न बघायला शिकवले. कवितेने आयुष्यातल्या प्रत्येक अवस्थेत साथ दिली. आयुष्याच्या संध्याकाळी “आयुष्य कसे जगायचे, कण्हत कण्हत की गाणे म्हणत या आशादायी दृष्टीकोनाने उभारी दिली. आयुष्याच्या प्रत्येक वळणावर कविता दीपस्तंभासारखी पाठीशी उभी राहिली. कधी मित्र म्हणून, कधी गुरू म्हणून, कधी पालक म्हणून, कधी मार्गदर्शक म्हणून, त्या मुळे  कवितेशी एक ऋणानुबंध तयार झाले आहे. म्हणूनच कदाचित कविता म्हणजे काय हे सांगता येणे कठीण आहे. कारण नात्याची फक्त अनुभूती घेता येते, शब्दात मांडता येत नाही. चार भिंती, एक छप्पर, दरवाजा, खिडकी घराला असते ते घर या व्याख्येत, मनातले घर बसत नाही. तसंच कविता कुठल्याही व्याख्येत बसवता येत नाही. कवितेच्या अनेक नात्यांप्रमाणे तिची रुपेही अनेक आहेत. कविता हा केवळ आत्म्याचा उच्चार नाही तर एक अविष्कार आहे. एखादा कवी, गझलकार स्वप्नाचे बीज रुजवतो, भावनेच्या ऊबेत जोपासतो, विचारांच्या कोषांचे आवरण घालतो, त्यातून जे सुंदर फुलपाखरू बाहेर येते त्याला कविता असे म्हणतात....

स्वागताध्यक्ष भाषणाच्या शेवटी गुरू ठाकूर यांची एक अप्रतिम रचना सादर करतो आणि माझे भाषण संपवतो...

असे जगावे दुनियेमध्ये,
आव्हानाचे लावुन अत्तर,
नजर रोखुनी नजरे मध्ये,
आयुष्याला द्यावे उत्तर..

पाय असावे जमिनीवरती,
कवेत अंबर घेताना,
हसू असावे ओठांवरती,
काळीज काढुन देताना..

संकटासही ठणकावुन सांगावे,
आता ये बेहत्तर,
नजर रोखुनी नजरे मध्ये,
आयुष्याला द्यावे उत्तर..

करुन जावे असेही काही,
दुनियेतुनी या जाताना,
गहिवर यावा जगास सा-या,
निरोप शेवटचा देताना..

स्वर कठोर त्या काळाचाही,
क्षणभर व्हावा कातर कातर,
नजर रोखुनी नजरे मध्ये,
आयुष्याला द्यावे उत्तर...

जय साहित्य जय साहित्यकणा

संदीप राक्षे ✍🏻
स्वागताध्यक्ष
साहित्यकणा साहित्य संमेलन

सोनलपाडा धरण, कर्जत

जेथे मिळे धरेला,आभाळ वाकलेले
अस्ताचलास जेथे रविबिंब टेकलेले
जेथे खुळया ढगांनी जेथे खुळया ढगांनी
रंगीन साज ल्यावा माझ्या मनातला का
तेथे असेल रावा ही वाट दूर जाते…

खोपोली कडून कर्जत कडे टर्न घेतला आणी या सदाबहार गाण्याची आठवण झाली. पं कल्याणजी गायकवाड महागायक कौस्तुभ गायकवाड व कैवल्य गायकवाड आम्ही तिघेजण दुसरे महागायक वैभव थोरवे यांच्या स्वप्नातील गावाकडे निघालो होतो..निसर्गाचे अप्रतिम स्वरूप निर्मळ डोंगर दऱ्या पाठीमागे टाकीत आमचा प्रवास पुढे सुरू होता...अखेर महागायक वैभव थोरवे यांच्या माथेरानच्या पायथ्याशी असलेल्या देऊळगाव या गावी पोहचलो तेथुन वैभव थोरवे यांना घेऊन सोनलपाडा धरण पहाण्यासाठी निघालो.. देऊळवाडी पासुन पंचवीस किलोमीटर अंतरावर हे धरण होते.. तिघांचे आता चौघे झालो होतो..जाताना वाटेत लागणाऱ्या निसर्ग रम्य ठिकाणांची माहिती घेत घेत आमचा प्रवास सुरू होता..पेठचा किल्ला,ढाकचा बहिरी, टाटा पॉवर आम्हाला जातानाच हि प्रेक्षणीय स्थळे खुणावत होती..गिलोयच्या वेलींचा जथा प्रत्येक झाडाला लपेटलेला खाण्याच्या पानांसारखा भासत होता. हिरवा साज नेसलेली वनराई एखादया नववधू सारखी सजली होती जणु आमच्या स्वागतासाठीच उभी होती. एरवी काळे ठिक्कूर दिसणाऱ्या सागाच्या झाडाने कात टाकली होती. रस्त्याच्या कडेने मोठ मोठे फार्म हाऊस दिसत होते,ज्याची जशी ऐपत तसे सजविलेले मनात एक स्वप्न निर्माण करीत होती आपलाही असा एखादा असावा मनसोक्त या निसर्गाचा आनंद घेण्यासाठी पण स्वप्न ही स्वप्नच असतात..असा हा संगीत सम्राटांच्या समवेतचा हा प्रवास अखेर सोनलपाडा या धरणा जवळ येवुन थांबला. सगळे जण गाडीतुन उतरलो गाडीचे सारथ्य कौस्तुभ करीत होता..उतरता उतरता धरणाच्या सरळ रांगेत डोंगरावर एक वेगळीच आकृती लक्ष वेधून घेत होती नीट निरीक्षण केले तर डोंगराच्या कड्याचा एक भाग महादेवाच्या पिंडी सारखा दिसत होता त्याच पिंडी समोर नंदी पण दिसत होता. खरच चराचरात देव निसर्गात कसा चैतन्यमयी देव वसला आहे याचे जीवंत उदाहरण साक्षात दिसत होते. सर्वांनी हात जोडले... वैभवने सांगितले तो भीमाशंकर चा डोंगर आहे. इतक्या वेळ निसर्गाचा चमत्कार समजणारे आम्ही आता साक्षातच भीमाशंकरच दर्शन देत आहे असे वाटु लागले. चहूबाजुने भले मोठे डोंगर आणी त्यावरून पडणारे पाणी (धबधबे)आवाज करीतच धरणात पडत होते. काही धबधबे हवेच्या मा-याने पुन्हा उलटे जात होते ते साक्षात शंकर भगवानांच्या जटे सारखे दिसत होते... निसर्गाचा हा रूद्र अवतार पहाताना मन भेदरून जात होते.. निळेशार पाणी,हिरवे डोंगर,निळे आकाश याचे प्रतिबिंब धरणाच्या पाण्यात आपोआप सप्तरंगाची उधळण करीत होते. हे नयनरम्य दृष्य मनाला चैतन्य देत होते..धरणाच्या जवळ गेलो तर खुप पर्यटक पाण्यात पोहत होती... धरणाच्या थोडे खाली छाती इतके पाणी असेल असे चोहोबाजुने बांधकाम केलेले आणी त्या मधे आलेले पर्यटक भिजण्याचा आनंद घेत होते.. माझे मन काही स्वस्थ बसु देईना खुप दिवसांच्या पासुन स्विमिंग बंद आहे..त्यामुळे शरीर जड पडलेले जरा मोकळे करावे म्हणून कपडे काढली आणी पाण्यात उतरलो मनसोक्त पोहण्याचा आनंद घेतला माझ्या सोबत कल्याणजींचा छोटा कैवल्य उतरला होता... आम्हा दोघांना पोहण्याचा आनंद घेताना पाहुन गुरूजींना ही मोह आवरेना ते पण पाण्यात उतरले, खुप वर्षांनी पाण्यात पोहण्याचा आनंद गुरूजी सुद्धा मनसोक्त घेऊ लागले.. धरणातून ओव्हरफुल झालेले पाणी ते धबधब्याच्या रूपात, डोंगर द-यातुन, झाडा वेलीतुन,मातीच्या गंधातुन, पाणी सरळ धरणात पडत होते तेच पाणी आमच्या शरीरावर पडत होते. तिघांनीही खुप आनंद लुटला,आता सुर्य मावळतीला चालल्याने उजेड कमी होत चालला होता..एरवी गार असणारे पाणी गरम वाटत होते त्यामुळे बाहेर निघावेसे वाटेना पण आता सायंकाळ झाली होती..तिघेही बाहेर आलो, काळोख दाटत चालला तसतसे दुधी धबधबे अजुन ठळक दिसत होते.. फोटो शेषण झाले पुन्हा एकदा त्या भीमाशंकराचे दर्शन घेतले आणी परतीचा प्रवास सुरू झाला थोडे अंतरावर आलो पुर्ण अंधार पडला होता. निरव शांतता आणी रात किड्यांचा आवाज फक्त येत होता.. कुठूनतरी दुरवरून कोल्हेकुई ऐकू येत होती. अचानक एका ठिकाणी कौस्तुभ ने गाडी थांबवली इतक्या जंगलात अचानक गाडी थांबली थोडे छातीत धस्स झाले..पण मागे पहा कौस्तुभने सांगितले? तर काय चमत्कार एका झाडावर असंख्य काजवे चमकत होते. निरनिराळे आकार दिसत होते आम्ही गाडीतुन खाली उतरलो तर खरच जिकडे पहावे तिकडे काजवेच दिसत होते.पहाता पहाताच कौस्तुभ "मनमंदिरा तेजाने" हे शंकर महादेवन यांचे गाणे गाऊ लागला.दुग्धशर्करा योगच,निसर्ग आणी संगीताचे अनोखे नाते आज मी स्वता अनुभवत होतो. खरच हा निसर्ग प्रवास संगीतमय साथ अशीच आयुष्यभर हदयात घर करून राहील.....

लेखन: -संदिप राक्षे

पेमगिरी किल्ला(भीमगड)

इतिहासाच्या अस्पष्ट पाऊलखुणा (१)
शहाजी राजे यांनी स्वराज्याची स्वप्न ज्या किल्यावरून पाहिली तो पेमगिरी किल्ला उर्फ भीमगड उर्फ शाहगड.

इतिहासाच्या पुन्हा
खुणावतात पाऊलखुणा!
अस्पष्ट झाल्या तरी
स्पष्ट जाणवतात मना!

डाॅ अमोल कोल्हे सरांनी अस्पष्ट असलेला इतिहास आज स्वराज्य रक्षक संभाजी या मालिकेतून संपूर्ण भारतदेशाला स्पष्ट करून दाखविला आहे. आज आपण पवित्र अशा शिवशंभूच्या महाराष्ट्र भूमीत जन्माला आलो हेच भाग्य थोर, म्हणूनच पुन्हा इतिहासाकडे एक एक पाऊल ओढत आहे.
सुट्टी असल्यावर मन काही स्वस्थ बसू देत नाही. आता मनालाही सवय लागली त्याच्या गुणधर्माप्रमाणे भटकायची, मनसोक्त हुंदडायची, निसर्गात रमायची, गड दगड मातीशी मैत्री करण्याची, त्यांच्या कडून इतिहास ऐकण्याची.
आयुष्यात निर्व्यसनी राहण्याचा आटोकाट प्रयत्न केला त्यात यशस्वी झालो पण भटकंतीच्या या व्यसनाने पछाडलेच. चार पाच दिवस अगोदरच पेमगिरीची आठवण झाली होती या वेळी नक्कीच जायचे ठरविले
नाशिकला एक महत्त्वाचे लग्न होते पण ते रात्री उशीरा सात वाजता होते. मी तर सकाळी नऊ वाजताच घरातून बाहेर पडलो होतो. आज सोबतीला कोणीच नव्हते, पेमगिरी सारखी डोळ्यासमोर दिसायची, मनात विचार यायचा आपण तर एकटेच चाललो आहोत उगीच कशाला जोखीम घ्यायची. गाडी चालवत असतानाच दोन मनांचे भयंकर व्दंद सुरू झाले होते. कोणीच माघार घेत नव्हते. गाडीचे टायर सुद्धा उगाळलेले होते त्यातील तारा सुद्धा दिसत होत्या. नको जायला असे सांगणारे मन नवनवीन संकट पुढे करीत होतं. पण काही झाले तरी जायचेच, कितीही संकट आली तरी तू स्वता खंबीर आहेस या सर्व परस्थितीला नक्कीच सामोरा जाशील हे सांगणा-या मनाचे मी ऐकले आणि निश्चय केला.
नाशिक पुणे हायवे लगतच दौलत हाॅटेल आहे तिथे नास्ता करायला थांबलो. मोबाईलच्या मॅप या अॅपसवर पेमगिरी सर्च केले पन्नास किलोमीटरचे अंतर दाखविले तेथूनच आमचे मित्र थोरात सर व अनिल गडाख यांना या स्थळाची रितसर माहिती मिळवली.
संगमनेरच्या अलिकडे खांडगावहून डावीकडे वळण घेतले. हायवे पासून पेमगिरी बावीस किलोमीटरच्या अंतरावर होते. रस्ता थोडा खराब असल्याने मनात धाकधुकी होती. आजूबाजूचा हिरवा परिसर पाहून, प्रवरा नदीचा प्रवाह पाहून मन आनंदी होत होते.
जस जसे अंतर कापत होतो तशा सह्याद्रीच्या डोंगररांगा स्पष्ट दिसत होत्या, पुसट, गडद दिसणा-या सह्याद्रीचा रांगा पाहिल्या की निधड्या छातीच्या मावळ्यांचा इतिहास आठवतो. या सह्याद्रीच्या अंगाखांद्यावर खेळलेला मावळी गडी दिसतो. उन, पाऊस, वादळ, वारा युगे न युगे अंगावर झेलून सुद्धा त्याच तडफेने उभ्या असलेल्या सह्याद्रीच्या डोंगररांगा या महाराष्ट्राचे खरे वैभवच दिसते.

एकट्याने चालताना सोसती जे यातना
चालत्या त्या पावलांसाठीच माझी प्रार्थना!

बंधने तोडून ज्यांनी मार्ग हा चोखाळला
हा यशाचा सूर्य त्यांच्या कल्पनेला भाळला!

वाकले अस्मान आहे या क्षितीजाच्या पुढे
चालतो जो जो पुढे हा मार्ग त्याला सापडे!

संत कोणी होत नाही यातनांना टाळुनी
लोभ त्यांनी टाकले ध्येयापुढे ओवाळुनी!

कष्टदायी वाट आहे पर्वतांना घाट आहे
या किनारे शोधणारी सोबतीला लाट आहे!

कवी गजानन मुळे यांच्या या कवितेच्या ओळी आठवतच पेमगिरीला पोहचलो होतो. खरतर मी आलो होतो येथील विराट असा महावटवृक्ष पहायला पण जवळच पेमगिरी गड आहे कळले आणि पहिला मोर्चा गडाकडे वळविला. कारण पुढचा पायी प्रवास एकट्याचा होता आणि पेमगिरी गड चढायचा होता. या कवितांच्या ओळींनी मनाला काहीसे बळ दिले होते. गडाच्या पायथ्याला पेमगिरी हे गाव वसलेले शंभर दोनशे घरांचा उंबरा असलेले गाव, तेथे एका टपरी वाल्याला गडाकडे जाण्याचा मार्ग विचारला, गाडीत मला एकट्याला पाहून तो जरा माझ्याकडे विचित्र नजरेनेच पहात होता. नक्कीच त्याच्या मनात एकच विचार आला असणार "खरच हा खूप वेडा माणूस दिसतो आहे" हे मी जाणले मी पण थोडा हसलो. त्याने हातानेच इशारा करून मला सांगितले या रोडने सरळ गडावर गाडी जाते. मी थोड्या अंतरावर गेलो अन मनात विचार आला आपण जर गडावर गाडी घेऊन गेलो आणि टायर ने दगा दिला तर ? गाडी तिथेच एका झाडाखाली लावली अन पायी गडावर जायचे ठरविले.
नास्ता चहा पाणी झाल्याने शरीर उत्साही होते. अवघड चढण पार करता करता दम लागत होता. ऊन असूनही कडक पणा न जाणवता वातावरणातील थंडीचा प्रवाह अधिक जाणवत होता. गुलाबी हवा शरिराला गारवा प्रदान करीत होती. गाडी रोडने चढाई केल्याने थकवा जाणवला नाही. पण अंतर खुप वाढले होते. अखेर गडावर पोहोचलो, मंदिरात जाऊन ज्या देवीच्या नावावरून पेमगिरी नाव पडले त्या पेमादेवीचे मनोभावे दर्शन घेतले. गडावर काहीच नव्हते. तटबंदीच्या खुणा तेवढ्या दिसत होत्या. काही ठिकाणी पाण्याचे टाके दिसत होते. पेमगिरी च्या इतिहासाबद्दल काहीच माहीत नव्हते, गडावर चिटपाखरूही दिसत नव्हते शक्य तितका गडावरचा परिसर पाहिला आणि गडाच्या दुस-या बाजूने उतरायला सुरुवात केली. तहानेने घशाला कोरड पडली होती. खाली उतरताना दूरूनच पायथ्याशी लाकडी वाड्याची प्रतिकृती दिसत होती. काहितरी ऐतिहासिक असणार म्हणून मी त्या वाड्याकडे गेलो तर ते मारूतीरायाचे मंदीर होते. पण ते बाहेरून एखाद्या सरदाराच्या वाड्यासारखे दिसत होते. बाहेरून कुलूप असल्याने आत मधे जाता आले नाही. तिथेच एका झाडाखाली बसलो होतो. माझ्या शेजारीच साधारण साठीच्या घरात असणारे गृहस्थ बसले होते. त्यांनी मला विचारले कोठून आलात? मी सांगितले भोसरी पुणे येथून. एकटेच का? मी हो म्हणालो, जरा गावचा आणि गडाचा इतिहास विचारावा म्हणून त्या दादांना बोलते केले. पहिल्यांदा त्यांनी मला वरवर उत्तर दिली. पण नंतर ते इतिहास सांगू लागले.
हा पेमगिरीचा किल्ला हा भीमगड व शाहगड या नावाने इतिहासात ओळखला जातो. इ.स. २०० मध्ये यादव राजांनी बांधला होता. मुघल सम्राट शाहजहान आणि विजापुराची आदिलशाही या दोन सत्तांनी १७ जुन १६६३ रोजी निजामशाही बुडविली. शहाजीराजांनी निजामशाहीचा शेवटचा वंशज मुर्तिजा निजाम याला जीवधनच्या कैदेतून सोडवुन याच पेमगिरी किल्ल्यावर त्याला निजामशहा म्हणुन घोषित केले."शहाजीराज्यांनी याच किल्यावर सर्वप्रथम स्वराज्याचे स्वप्न पाहिले व तसा तीन वर्षे कारभारही केला. हे वाक्य ऐकले आणि आपण ज्या गडावरून जाऊन आलो तिथे स्वराज्याच्या संकल्पनेचे बीज रोवले गेले याचा माझा मलाच अभिमान वाटला. अनभिज्ञ असलेल्या इतिहासाची माहिती पायथ्याशी आल्यावर मिळत आहे याचे सर्वात मोठे दु:ख झाले. दादा पुढील इतिहास सांगत होते. १७३८ ते १७४० या दरम्यान पहिला बाजीराव पेशवे व मस्तानी यांचे वास्तव्य सुद्धा याच शाहगडावर होते. पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांनी १६४२ साली बांधलेली बारव म्हणजे विहीर जवळच आहे ती पण पहा, थोडक्यात हा इतिहास ऐकून या गडावर पुन्हा चढून जावं अस वाटत होते. इतक्या घडामोडी या गडावर घडल्या हे ऐकूनच आश्चर्याचा धक्काच बसला. या गडाचा इतिहास सांगितल्यावर त्यांनी आशिया खंडातील सर्वात मोठा वटवृक्ष येथूनच दिड किलोमीटरवर आहे असे सांगितले पण जाण्यापूर्वी त्या वडाच्या विषयी थोडी माहिती सांगाल का अशी विनंती केली.
जिथे हा महाकाय वटवृक्ष आहे त्या भागाला मोरदरा असे म्हणतात. कित्येक शतके हा वड वादळ- वा-याला नैसर्गिक आपत्तींना तोंड देत तो तेथे खंबीरपणे उभा आहे. सुमारे दीड ते दोन एकरावर हा महाकाय वृक्ष पसरलेला आहे. त्याच्या मुख्य खोडाचा घेर ५८ फूट आहे. त्याच्या एकूण पारंब्या ९० च्या जवळपास आहेत. झाडाचा उत्तर-दक्षिण व्यास ३०० फूटांपर्यंत तर पूर्व-पश्चिम व्यास २८० फूट इतका मोठा आहे. हा वटवृक्ष पहाण्यासाठी परदेशातून पण अनेक पर्यटक येतात. या वडाच्या झाडाखाली भिल्ल-रामोशांची 'जाखाई-जाकमतबाबा' ही दैवते आहेत. या दैवतांची दंतकथाही फार मोठी रोमांचकारी आहे. आता कथा ऐकत बसलो तर पुढे नाशिकला जाणे होणार नाही, म्हणून दादांचे आभार मानले. निरोप घेतला, आज खरच त्यांच्या मुळे खूप मोठी माहिती मला मिळाली होती. जाता जाता सहज मी त्यांना त्यांचे नाव विचारले? ते म्हणाले मी बबन कानवडे येथून जवळच माझे गाव आहे, मी रिटायर्ड शिक्षक आहे. तरी मी पण विचार करीत होतो. यांना इतका इतिहास कसा माहीती. पुन्हा एकदा त्यांचा निरोप घेतला आणि जवळ असणा-या मोरद-याचे दिशेने निघालो.

उभा महाकाय वटवृक्ष
देतसे इतिहासाची साक्ष!
पाहून त्याचे विराट रूप
भासे मायेचा तो कक्ष!

महाकाय वटवृक्षाला पाहून सहजच माझ्या मुखातून हे शब्द बाहेर पडले.
या वडाला पाहूनच माझी नजर फिरू लागली. नीरव शांतता, या झाडावरील पक्षांचा किलबिलाट जणू काही येथे जत्राच भरलेली. आजूबाजूला कोणीच नव्हते मी एकटाच त्या भल्या मोठ्या वडाच्या सानिध्यात उभा होतो. जिकडे पहावे तिकडे त्या वडाच्या पारंब्या त्याच पारब्यांचे झालेले झाड पाहून हा निसर्गाचा चमत्कारच वाटत होता. वडाला आयुर्वेदात मोठे स्थान आहे. वडाच्या झाडाच्या जवळ पास ऑक्सीजनचे प्रमाण खूप जास्त असते, त्याच मुळे ज्यावेळी मी दुरून हे झाड पाहिले, तेव्हा त्या वडाच्या झाडाच्या भोवतीने निळाईची झालर पसरलेली दिसत होती. एकटा असल्याने नको त्या विचारांनी मनात थैमान घातले होते. वडाच्या झाडाच्या बुंध्याजवळ आलो तिथे सिंदूर लावलेल्या काही मुर्ती दिसत होत्या. येथील लोकांचे श्रद्धास्थान म्हणून मी पण दर्शन घेतले आणि परतीच्या प्रवासाला निघालो...

संदीप राक्षे ✍🏻
भोसरी पुणे २६
८६५७४२१४२१